احمدرضا اصغرپور ماسوله، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به جایگاه مناسبتها در فرهنگهای مختلف اظهار کرد: یکی از ویژگیهای مشترک همه فرهنگها، بزرگداشت مناسبتهاست. مناسبتها این کارکرد را دارند که عموم اعضای یک جامعه بهصورت همزمان به یک موضوع فکر کنند یا عملی مشترک انجام دهند. نمونههای آن را میتوان در نوروز، شب یلدا یا مناسبتهای دینی مشاهده کرد.
ایشان افزود: از این منظر، مناسبتها تفاوت ماهایشان با یکدیگر ندارند و همگی حول بزرگداشت یک «تم» یا «موضوع» شکل میگیرند و معمولاً با مجموعهای از مناسک همراه هستند. ولنتاین نیز از این قاعده مستثنی نیست، اما چون برای جامعه ما یک مناسبت جدید و وارداتی به شمار میرود، مناسک آن بیشتر رنگوبایشان فرهنگ غربی دارد و تعریف غربی از عشق در آن پررنگتر دیده میشود.
عضو هیأت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی درباره دلایل گرایش برخی افراد به مناسبتهای وارداتی بیان کرد: بخشی از این موضوع به فاعلیت انسانها بازمیگردد. بهطور کلی مناسبتها برای انسانها جذاب هستند. برخی مناسبتها سنتیاند، از گذشته وجود داشتهاند و بهصورت تکرارشونده برگزار میشوند، اما مناسبتهای جدید، حداقل برای ما، واجد عنصر تازگیاند و همین تازگی یکی از وجوه جذابیت آنهاست.
اصغرپور ماسوله ادامه داد: ما پیش از این مناسبت مشخصی برای بزرگداشت عشق در تقویم و مناسک اجتماعی خود نداشتیم. ممکن است امروز، پس از رواج ولنتاین، به متون تاریخی یا اسطورهای مراجعه کنیم و بگوییم ما هم روزی مشابه داشتهایم، اما واقعیت این است که چنین مناسبتهایی در زندگی روزمره ما جریان نداشته و به آن عمل نمیشده است. بنابراین یکی از دلایل استقبال از ولنتاین، نبود یک مناسبت مشابه فعال در فرهنگ زیسته ما بوده است.
تقلید فرهنگی از غرب محدود به ولنتاین نیست
ایشان با اشاره به عامل سوم گرایش به مناسبتهای وارداتی تصریح کرد: بخشی از این تمایل به روند کلی جذابشدن عناصر فرهنگی غرب برای جامعه ما بازمیگردد. این موضوع را فقط در ولنتاین نمیبینیم؛ بلکه در حوزههایی مانند پوشش، هنر و حتی زبان نیز شاهد نوعی تقلیدگرایی از فرهنگ غرب هستیم.
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: برخی افراد حتی مناسکی مانند کریسمس را بزرگ میدارند، در حالی که ما مناسک مشابهی مانند نوروز یا شب یلدا را داریم. با این حال، برای برخی افراد کریسمس جذابتر است و این نشان میدهد که عناصر فرهنگی غربی بهطور کلی برای بخشی از جامعه ما جذابیت پیدا کردهاند.
اصغرپور ماسوله درباره ظرفیتهای فرهنگی موجود برای مواجهه با ولنتاین خاطرنشان کرد: یک راه ساده این است که به منابع تاریخی و اسطورهای مراجعه کنیم و اگر نمونهای مشابه برای بزرگداشت عشق وجود داشته، آن را برجسته کنیم. این کار فینفسه بد نیست، اما سادهترین شکل مواجهه با موضوع است.
ایشان افزود: شکل دیگر این است که مناسکی را که امروز مردم به آن علاقه نشان میدهند، از جمله ولنتاین، جذب کنیم، درباره آن گفتوگو کنیم و آن را متناسب با فرهنگ امروز ایرانیها «ایرانیزه» کنیم. منظور این نیست که از بزرگداشت ولنتاین بترسیم؛ بلکه اتفاقاً میتوان درباره آن گزارش تهیه کرد، درباره عشق، عمق آن و ابعاد مختلفش صحبت کرد و توضیح داد که چرا عشق شایسته بزرگداشت است.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: اگر از ولنتاین بترسیم، درباره آن حرف نزنیم، یا بخواهیم آن را حذف و نادیده بگیریم، احتمالاً به نتیجه خوبی نخواهیم رسید. در مقابل، گفتوگو درباره این موضوع میتواند در نهایت به شکلگیری نوعی ولنتاین ایرانی منجر شود که در چارچوب تعاریف فرهنگی خودمان قرار دارد.
اصغرپور ماسوله ادامه داد: ظرفیت اصلی ما در این است که درباره تمایلات فرهنگی موجود در جامعه گفتوگو کنیم. وقتی گفتوگایشان عمومی در فضای اجتماعی شکل میگیرد، بهتدریج نوعی توافق جمعی پدید میآید و عناصر فرهنگی یا جذب میشوند، یا حذف میشوند و یا دچار تغییر میگردند.
نقش رسانهها ایجاد گفتوگایشان آزاد است، نه حذف مناسبتها
ایشان با اشاره به نقش رسانهها در احیای عناصر فرهنگی سنتی گفت: گفتوگو درباره سنتهای پسندیده گذشته که امروز فراموش شدهاند، کار ارزشمندی است، اما نباید انتظار داشت که صرف پرداختن رسانهای به یک مناسبت مشابه ایرانی، باعث شود مردم بهطور کامل از ولنتاین فاصله بگیرند.
اصغرپور ماسوله تأکید کرد: رسانهها باید درباره خود ولنتاین نیز گفتوگو کنند و آن را به میز گفتوگایشان عمومی جامعه بیاورند؛ گفتوگویی آزاد که در آن همه بتوانند نظر بدهند. در چنین فضایی، حرفهای شنیدنی زیادی مطرح خواهد شد و همین گفتوگوهاست که بهتدریج باعث هضم یک مناسبت در فرهنگ ایرانی میشود.
ایشان خاطرنشان کرد: در طول تاریخ، بسیاری از رسوم را از فرهنگهای دیگر گرفتهایم و سپس آنها را متناسب با نیازها و ارزشهای خود تغییر دادهایم و به آنها کارکرد مثبت دادهایم. بزرگداشت عشق نیز میتواند چنین کارکردی داشته باشد.
دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: روز بزرگداشت عشق، اگر در چارچوب گفتوگایشان آزاد و بدون پیشداوری قرار گیرد، میتواند بهتدریج در فرهنگ ایرانی هضم شود و کارکرد اجتماعی مثبتی پیدا کند. مهمترین نقش رسانهها ایجاد فضای نقد، گفتوگایشان برابر و آزادانه درباره اینگونه رسوم است؛ فضایی که نه بر حذف تأکید دارد و نه بر پذیرش بیچونوچرا، بلکه بر فهم، گفتوگو و توافق اجتماعی استوار است.