سید ابوالحسن فیروزآبادی در گفتوگو با ایسنا، در پاسخ به این سوال که در زمینه توسعه هوش مصنوعی در کشور چه اقداماتی انجام شده است، اظهار کرد: دولت تاکنون عملاً کار جدی و مؤثری در حوزه هوش مصنوعی انجام نداده اگرچه اسناد، قوانین و تصمیمگیریهای متعددی در حوزه هوش مصنوعی وجود دارد، اما در عمل ما چیزی در این حوزه مشاهده نکرده ایم و در نهایت شاهد خروجی مشخصی نبودهایم.
ایشان افزود: اعتقاد دارم که در حوزه هوش مصنوعی باید دو یا سه پروژه بزرگ ملی تعریف شود که در آنها از هوش بهصورت گسترده استفاده شود. نگاه ما به هوش مصنوعی باید یک نگاه مسئلهمحور و مبتنی بر حل مسئله باشد؛ یعنی به سراغ حل مشکلات بزرگ ملی برویم که بدون استفاده از هوش مصنوعی امکان حل آنها وجود ندارد.
به گفته او باید مشکلاتی را هدف قرار دهیم که بدون هوش مصنوعی قابل حل نیستند و از مزیت هوش مصنوعی حداقل در جای درست خود استفاده کنیم. تعریف پروژههای بزرگ ملی در حوزه هوش مصنوعی نیز باید با حمایتهای بودجهای و عمرانی دولت همراه باشد و دولت بهعنوان یک بازیگر بزرگ یا بهعنوان مدیریتکننده منابع، تأمین این پروژهها را بر عهده بگیرد.
فیروزآبادی تأکید کرد: البته دولت لزوماً نباید فقط از طریق بودجه دولتی وارد حمایت شود، بلکه میتواند از طریق مدیریت منابع موجود، از جمله منابعی که در بانکها، شرکتهای خصوصی و شرکتهای خصولتی وجود دارد، این منابع را هدایت و در مسیر اجرای این پروژهها بهکار گیرد. در حقیقت این پروژههای بزرگ، نمونههایی مانند شهر هوشمند، درمان هوشمند، کشاورزی هوشمند و بانک هوشمند هستند؛ موضوعاتی که امروز در دنیا بهعنوان مسئله مطرحاند. بهویژه در حوزه شهر هوشمند، ما در کشور با مشکلات متعددی از جمله ترافیک، چالشهای جدی در شهرهای بزرگ، آلودگی، جمعآوری زباله، آمایش شهری و کیفیت خدمات شهری مواجه هستیم.
تکنولوژی محور رقابت دنیای امروز است
دبیر پیشین شورای عالی فضای مجازی ادامه داد: مجموعه این مسائل، بههمراه مشکلات لجستیکی کشور که باعث میشود برخی محصولات در بعضی مناطق کمیاب یا نایاب شوند و در برخی نقاط دیگر فاسد شوند، همگی در قالب یک سیستم شهر هوشمند در دنیا تعریف شدهاند. چنین سیستمی میتواند برای کشور امنیت و ثبات پایدار، رونق اقتصادی و اشتغالزایی به همراه داشته باشد و در نهایت از عقبماندگی تکنولوژیک جلوگیری کند. راه رسیدن به این اهداف، قانوننویسی صرف توسط مجلس، آییننامهنویسی توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی یا سخنرانیهای حماسی برخی مقامات دولتی نیست که بگویند چنین شود یا چنان شود، یا اپراتوری بیاید و اپراتوری برود. مسئله اصلی این است که تکنولوژی، محور رقابت دنیای امروز است.
ایشان معتقد است که رقابت ابرقدرتها در دنیا امروز حول سه متغیر اصلی میچرخد و متغیر اول فناوری است؛ فناوری پیشرفته که نماد آن فناوری اطلاعات و ارتباطات و هوش مصنوعی است. متغیر دوم سرمایه است؛ کشورها برای دستیابی به GDP بالاتر رقابت میکنند، چراکه فناوریهای نو به سرمایههای بزرگ نیاز دارند و بدون سرمایه، استفاده از فناوری ممکن نیست. بنابراین این دو محور، یعنی فناوری و سرمایه، بهطور مستقیم به هم وابستهاند.
ژئوپلیتیک فناوری در حال تغییر به نفع کشورهای حاشیه خلیج فارس است و کشور باید هوشیار باشد و بهجای تمرکز صرف بر مباحثی مانند فیلترینگ یا باز و بسته شدن پلتفرمها، لازم است توجه جدیتری به هوش مصنوعی، فناوری، سرمایه و حوزه نفوذ داشته باشیم.
فیروز آبادی متغیر سوم را حوزه نفوذ نیز مبتنی بر فناوری دانست و تشریح کرد: در این حوزه چند مؤلفه وجود دارد؛ نخست سختافزار که آمریکاییها در سختافزار هوش مصنوعی تقریباً انحصار جهانی دارند و از این طریق حوزه نفوذ ایجاد کردهاند. دوم، مدلهای هوش مصنوعی است که تا مدتها در انحصار آنها بود، هرچند اکنون چینیها با ارائه مدلهایی مانند دیپسیک وارد این عرصه شدهاند.
به گفته او سوم، حوزه الگوریتمیک است؛ در نظام دیجیتال جهان، الگوریتمها حکومت میکنند و اغلب این الگوریتمها آمریکایی هستند. حتی زمانی که ما از ایجاد شبکههای اجتماعی داخلی صحبت میکنیم، باید توجه داشت که الگوریتمهای آنها عمدتاً برگرفته از الگوریتمهای غربی است و همان ساختار در داخل پیادهسازی میشود. این مسئله نیز بخشی از همان حوزه نفوذ فناورانه است.
ایشان مؤلفه چهارم را حوزه نفوذ، تبدیل شدن به کارخانه جهان دانست و ادامه داد: یعنی کشوری که بخش قابل توجهی از نیاز کالایی سایر کشورها به آن وابسته باشد. چینیها عمدتاً از این عامل چهارم استفاده میکنند، در حالی که آمریکاییها از سه عامل نخست بهره میبرند، هرچند آنها بهدنبال تصاحب عامل چهارم از چین نیز هستند.
دبیر پیشین شورای عالی فضای مجازی با بیان اینکه مجموع این عوامل، یعنی فناوری، سرمایه و حوزه نفوذ، در حال شکل دادن به یک نظام جدید جهانی است، اظهار کرد: در این نظام، متأسفانه جایگاه جمهوری اسلامی ایران بهدرستی تعریف نشده است، در حالی که هم آمریکاییها و هم چینیها در حال جانمایی خود هستند. آمریکا حتی برای کشورهای همسایه ما برنامههای سنگین و مشخصی طراحی کرده که در حال اجراست و این روند، نوع جدیدی از ژئوپلیتیک را شکل میدهد که از آن بهعنوان ژئوپلیتیک فناوری یاد میشود.
به گفته او ژئوپلیتیک فناوری در حال تغییر به نفع کشورهای حاشیه خلیج فارس است و جمهوری اسلامی ایران باید هوشیار باشد. بهجای تمرکز صرف بر مباحثی مانند فیلترینگ یا باز و بسته شدن پلتفرمها، لازم است توجه جدیتری به هوش مصنوعی، فناوری، سرمایه و حوزه نفوذ داشته باشیم و نقاط ضعف خود را شناسایی کنیم.
ایشان ادامه داد: بهنظر من، یکی از نقاط ضعف اصلی ما در زنجیره ارزش اقتصادی، فقدان شرکتهای بزرگ هایتک در حوزه ICT است؛ چه در نرمافزار، چه در سختافزار و چه در هوش مصنوعی. نهایتاً چند شرکت کوچک استارتآپی داریم، در حالی که حتی شرکتهای متوسط هم بهمعنای واقعی نداریم. با توجه به سرعت بالای تحولات، اگر به این موضوع توجه نکنیم، خطر جا ماندن جدی است؛ چراکه ژئوپلیتیک فناوری میتواند روابط قدرت در عرصه بینالمللی و بهویژه در منطقه ما را دگرگون کند و این مسئله نیازمند توجه جدی است.
مهمترین تهدیدات سایبری در کشور چیست؟
فیروزآبادی در ادامه صحبتهایش تأکید کرد: یکی از بزرگترین تهدیدات امروز، تهدیدی است که مستقیماً از توسعه هوش مصنوعی ناشی میشود. امروز از حملات سایبری مبتنی بر هوش مصنوعی صحبت میشود که به یک نگرانی و تهدید بزرگ تبدیل شده و پارادایم فناوریهای امنیت سایبری در حال تغییر است. با توجه به زیرساختهایی که در کشور داریم، حتماً باید امنیت سایبری کشور را متناسب با تحولات تکنولوژیکی متحول کنیم و این موضوع را جدی بگیریم. به اعتقاد من، نهادهای مناسب در این حوزه در کشور وجود ندارند و باید نهادهای متناسب با این تهدیدات ایجاد شوند. همچنین الزامات قانونی موجود کفایت نمیکند و صرف الزامات برآمده از شورای عالی فضای مجازی پاسخگو نیست و باید ساماندهی جدی در این حوزه صورت گیرد اگر بخواهیم وارد حوزه هوش مصنوعی شویم.
تکنولوژی نیازمند سرمایهگذاری، سرمایه و اقدامات اساسی
اگر به ادبیات نظامی نگاه کنیم، معمولاً از چهار نیرایشان زمینی، دریایی، هوایی و فضایی نام برده میشود و بعدها از نیرایشان پنجم یعنی نیرایشان سایبری صحبت شد. اما یک نیرایشان ششم هم وجود دارد که جنس آن نظامی نیست، اما کارکردی کاملاً از جنس قدرت دارد و آن شرکتهای بزرگ هایتک هستند.
دبیر پیشین شورای عالی فضای مجازی در پاسخ به این سوال که جایگاه ایران را در زمینه سرعت اینترنت چگونه ارزیابی می کنید؟ توضیح داد: این مسئله نیز نیازمند سرمایهگذاری جدی است. ما هنوز وارد نسل پنجم ارتباطات نشدهایم، در حالی که ورود نسل پنجم میتواند صنعت کشور را متحول کند. صنعت ما عملاً در سطح نسل دوم است، در حالی که دنیا از صنعت نسل پنجم صحبت میکند و این یعنی ما حداقل سه نسل عقب هستیم. شرایطی که تکنولوژی در دنیا ایجاد کرده، نیازمند سرمایهگذاری، سرمایه و اقدامات اساسی در کشور است.
ایشان گفت: یکی از موضوعاتی که من بهشدت بر آن تأکید دارم، وجود شرکتهای بزرگ هایتک است. اگر به ادبیات نظامی نگاه کنیم، معمولاً از چهار نیرو شامل نیرایشان زمینی، دریایی، هوایی و فضایی نام برده میشود و بعدها از نیرایشان پنجم یعنی نیرایشان سایبری صحبت شد. من معتقدم یک نیرایشان ششم هم وجود دارد که جنس آن نظامی نیست، اما کارکردی کاملاً از جنس قدرت دارد و آن شرکتهای بزرگ هایتک هستند. اگر ما شرکتهای بزرگ هایتک داشته باشیم، در دنیا قدرتمند میشویم، چراکه بخش مهمی از جنگهای امروز توسط شرکتهای بزرگ رهبری میشود.
فیروزآبادی تأکید کرد: امروز وقتی بحران اجتماعی ایجاد میشود، فردی مانند ایلان ماسک اعلام میکند استارلینک را برای ایران فعال میکند یا سیاستهای شبکههای اجتماعی را تغییر میدهد؛ این اقدامات نوعی قدرت جنگی است، یعنی قدرتی که میتواند رفتار حکومتها و ملتها را تغییر دهد.
او ادامه داد: تغییر رفتار در سطح ملی، تعریف قدرت است؛ مفهومی که پیشتر فقط در اختیار قدرت سخت و نظامی بود، اما امروز یک قدرت ششمی نیز شکل گرفته است. متأسفانه ما در این حوزه تقریباً صفر هستیم. کشور باید هرچه سریعتر برای این حوزه راهحل پیدا کند. چین در مقابل شرکتهای بزرگ آمریکایی مانند ایکس، اینستاگرام، آیبیام، مایکروسافت و انویدیا، شرکتهای بزرگ داخلی خود را ایجاد کرده و مدلها، سختافزارها و الگوریتمهای مشابه را در شرکتهایی مانند تنسنت، هواوی، شیائومی و دیگران پیادهسازی کرده و در برابر آمریکا صفآرایی کرده است.
دبیر پیشین شورای عالی فضای مجازی در پایان گفت: ما در مقابل این جریان هیچ صفی نداریم و در شرایط بحران، بهجای تقویت توان سایبری، آن را خاموش میکنیم. در حالی که سایبر پیشران سایر نیروهاست و خاموش کردن آن، به نیروهای زمینی، دریایی، هوایی و حتی امنیت قضایی نیز لطمه میزند. این ناتوانی و آسیبپذیری ناشی از فقدان یک بخش اقتصادی قدرتمند هایتک در مقیاس بزرگ است که میتواند کشور را در معرض تهدید و تهاجم قرار دهد.