یک پژوهشگر و کارشناس ارشد سازههای آبی، با بیان اینکه زنگ خطر بحران فرونشست سالهاست که در شهرهای مختلف خراسان رضایشان به خصوص نیشابور که بیشترین میزان فرونشست را در بین شهرهای این استان دارد به صدا در آمده است، گفت: برداشت مستمر و خارج از ظرفیت بازگشتپذیری، سفرههای زیرزمینی را به نقطه شکست رسانده و نمود عینی آن، نشست سالانه زمین به طور متوسط ۲۰ سانتیمتر در نیشابور است.
سیدحجت نبایشان در گفتوگو با ایسنا، افزود: این نرخ، نیشابور را در ردیف بحرانیترین دشتهای کشور از نظر فرونشست قرار میدهد؛ پدیدهای که تنها یک مشکل محیط زیستی نیست، بلکه زیربنای امنیت غذایی و اقتصادی منطقه را هدف گرفته است.
ایشان در تشریح علت این فاجعه زمینشناختی، مستقیماً به آمار بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی اشاره کرد و گفت: این آمارها نشان میدهد که چگونه نیازهای چندگانه (کشاورزی، شرب، صنعت و دامداری) در یک الگایشان مصرفگرایانه به هم پیوستهاند و فشار مضاعفی بر پیکره زمین وارد کردهاند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه بر اساس پژوهشهای انجام شده، تراکم چاههای فعال در این حوزه آبی بسیار بالاست، خاطرنشان کرد: دشت نیشابور و دشت میانجلگه که بخشهایی از آن مشترکاً مدیریت میشوند، میزبان بیش از ۹۰۰ حلقه چاه کشاورزی فعال هستند.
ایشان گفت: این چاهها موتور محرکه تولیدات کشاورزی منطقه، به ویژه محصولات پرآببَر، محسوب میشوند. این حجم استخراج، اساساً به معنای برداشت سرمایه به جای برداشت سود از ذخایر آبی است.
فعالیت ۱۱۰۰ حلقه چاه
نبایشان اظهار کرد: همزمان با این حجم عظیم کشاورزی، نیازهای پایهای شهری و روستایی نیز از همین منابع تأمین میشود به طوری که ۶۰ حلقه چاه شهری و بیش از ۸۰ حلقه چاه روستایی به طور مداوم در مدار مصرف قرار دارند.
ایشان افزود: جمعبندی این ارقام نشان میدهد که در کل شهرستان نیشابور، بالغ بر ۱۱۰۰ حلقه چاه در حال فعالیت هستند. این تراکم چاه در یک پهنه آبی محدود، به معنای تلاقی و رقابت شدید بر سر منابع آبی است که خود منجر به افت شدید سطح آب و در نتیجه، تشدید فرونشست میشود.
این کارشناس ارشد سازههای آبی تصریح کرد: این سطح از برداشت، از حدود توازن منابع بسیار فراتر رفته و در واقع، شکافی میان میزان ورودی آب به سفرهها و میزان خروجی ایجاد شده است که این شکاف با نشست فیزیکی زمین پر میشود.
ایشان خاطرنشان کرد: نیشابور صرفاً یک منطقه کشاورزی نیست؛ بلکه یک قطب مهم تولید محصولات دامی و زراعی است که نقش قابل توجهی در تأمین نیازهای استان و کشور دارد. این نقش اقتصادی، متأسفانه به طور مستقیم با بحران آب در تعارض قرار گرفته است.
این پژوهشگر اظهار کرد: اگر اقتصاد منطقه به شیوهای که در حال حاضر جریان دارد ادامه یابد، فرونشست به سرعت کارایی سایر زیرساختها را نابود خواهد کرد. کاهش سفرههای آب، نه تنها قیمت تمام شده تولیدات کشاورزی و دامی را بالا میبرد (به دلیل افزایش هزینههای پمپاژ آب از عمق بیشتر)، بلکه در نهایت منجر به غیرقابل کشت شدن زمینها و از دست رفتن سرمایه اصلی منطقه خواهد شد.
ایشان با اشاره به اینکه بحران اصلی، یعنی فرونشست، از مرحله هشدار گذشته و وارد مرحله تخریب سازهای شده است، اعلام کرد: نرخ ۲۰ سانتیمتر در سال، به این معناست که در یک دهه، زمین نیشابور بیش از ۲ متر نشست کرده است. این نشست ۲ متر، یک تغییر ارتفاع دائمی و برگشتناپذیر است.
نبایشان در خصوص ابعاد مختلف این فاجعه زمینشناختی گفت: ساختمانها، پلها و سازههای شهری و روستایی، برای تحمل بارهای معین طراحی شدهاند. نشستهای غیریکنواخت، تنشهای برشی عظیمی را به فونداسیونها وارد میکند که منجر به ترکهای سازهای جدی، خرابی سیستمهای فاضلاب و لولهکشی و نیاز به تخریب و بازسازیهای پرهزینه میشود.
ایشان افزود: مهمترین پیامد فرونشست، از بین رفتن فضاهای خالی بین دانههای رس است. این دانهها تحت فشار آب خارج شده، به هم نزدیک شده و متراکم میشوند. این فشرده شدگی، فضایی را که در حالت عادی میتوانست آب باران را ذخیره کند، برای همیشه از بین میبرد. این وضعیت، ذخیرهساز طبیعی آب را نابود کرده و نیشابور را به شدت وابسته به منابع آب سطحی و انتقالی میسازد.
این پژوهشگر آب بیان کرد: همچنین لولههای گاز، خطوط انتقال برق و شبکههای حمل و نقل(مانند خطوط راهآهن یا جادههای اصلی) در مناطقی که نشست بیشتر است، دچار تابخوردگی شده و ایمنی تردد و انتقال انرژی را به خطر میاندازند.
ایشان تأکید کرد: این معضل، نتیجه مستقیم برداشت بیرویه منابع آب زیرزمینی است و نشان از یک شکست مدیریتی در دهههای گذشته در خصوص حفظ منابع تجدیدناپذیر است.
ضرورت تغییر پارادایم
نبایشان با اشاره به اینکه مسیر خروج از این بحران، نیازمند یک بازنگری بنیادین در نگرش نسبت به آب در نیشابور است، راهکار اصلی را در مدیریت فعال و هوشمندانه منابع موجود، به ویژه از طریق تکنیکهای نوین زیستمحیطی، دانست و گفت: هر اقدامی که بتواند آب را به چرخه مصرف بازگرداند باید در اولویت قرار گیرد.
ایشان با بیان اینکه این مهمترین راهکار است، افزود: با سرمایهگذاری جدی در تأسیسات پیشرفته تصفیه پسابهای شهری و فاضلاب صنعتی، میتوان بخش بزرگی از نیاز آبی کشاورزی و دامی را تأمین کرد. آب تصفیه شده، میتواند به عنوان یک منبع ثانویه اما پایدار، فشار را از رایشان سفرههای اصلی بردارد و روند فرونشست را کند سازد.
این پژوهشگر و کارشناس ارشد سازههای آبی، با اشاره به وظیفه سنگین نسل کنونی، گفت: این اقدامات صرفاً برای حفظ امنیت امروز نیست؛ بلکه یک تعهد اخلاقی و حقوقی در برابر آیندگان است.
ایشان اظهار کرد: حفظ حقوق نسلهای آینده در بهرهمندی از منابع حیاتی، مستلزم آن است که امروز، با تدبیر و نه با زیادهخواهی، مصرف را مدیریت کنیم. اگر نرخ فرونشست ۲۰ سانتیمتری فعلی ادامه یابد، نیشابور به زودی با سرزمینی مواجه خواهد شد که نه تنها آب ندارد، بلکه دیگر زیر پایش نیز پایدار نیست. نجات این دشت، نیازمند اقدامی فوری برای کاهش برداشت بیش از ۱۱۰۰ حلقه چاه است.
نبایشان بیان کرد: علاوه بر آن، بهبود بهرهوری آبی در کشاورزی با ترویج آبیاری قطرهای، سامانههای نوین آبیاری و اصلاح الگایشان کشت به سمت محصولات با نیاز آبی پایینتر از اهمیت بالایی برخوردار است. در سطح منابع سطحی نیز نیازمند بازطراحی و تقویت مدیریت یکپارچه منابع آب، احیای حوضههای آبریز، تقویت ذخایر و حفاظت از پوشش گیاهی بومزا برای کاهش تبخیر و هدر رفتن آب است.