رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری شهرستان گناباد، در حاشیه این بازدید در خصوص اهمیت قنات قصبه گناباد به عنوان عمیقترین و قدیمیترین قناتهای جهان در گفت و گو با ایسنا گفت: قنات قصبه نه تنها یکی از کهنترین سازههای آبی جهان است، بلکه نماد درخشان نبوغ مهندسی و مدیریت منابع آب در فلات خشک ایران به شمار میآید.
حمیدرضا محمودی قوژدی، افزود: این قنات با پیشینهای حدود ۲۵ سده، همچون شاهرگ حیاتی در دل کویر، از روزگار هخامنشیان تاکنون جریان دارد و منبع اصلی حیات و آبادانی منطقه گناباد بوده است.
ایشان خاطرنشان کرد: قنات قصبه گناباد یکی از قدیمیترین و عمیقترین قنوات جهان است که در حدود ۲۵۰۰ سال پیش، در دوران هخامنشیان حفر شده است. شواهد باستانشناسی از جمله قطعات سفالهای پراکنده در اطراف چاههای قنات، گویای آن است که این سامانه آبی کهن، ابتدا در دوره هخامنشی شکل گرفته و در دورههای بعد، به ویژه هنگام وقوع خشکسالیها، شاخهها و رشتههای جدیدی به آن افزوده شده است تا همچنان جریان آب در منطقه تداوم یابد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری شهرستان گناباد، بیان کرد: ویژگی شگفتانگیز قنات قصبه، حفر مادر چاهی با عمق بیش از ۳۳۰ متر در بستری کاملاً سنگی است که در طول قرنها، بدون تجهیزات مدرن و تنها با ابزارهای ابتدایی انجام شده است.
ایشان افزود: این عمق بینظیر باعث شده که قنات قصبه نسبت به سایر سامانههای آبی سنتی، کمتر تحت تأثیر خشکسالی و تغییرات اقلیمی قرار گیرد و منبعی پایدار از آب شیرین برای کشاورزی و شرب مردم منطقه فراهم آورد.
محمودی قوژدی، با اشاره به اهمیت جهانی قنات قصبه گفت: روند ثبت جهانی قنات قصبه از سال ۱۳۹۳ آغاز شد و پس از طی مراحل مستندسازی، بررسیهای فنی و تأییدات بینالمللی، در نهایت در تاریخ ۲۵ تیرماه ۱۳۹۵(۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶ میلادی) در جریان چهلمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر استانبول ترکیه، قنات قصبه گناباد به عنوان یکی از ۹ قنات منتخب ایرانی در قالب پرونده قناتهای ایرانی به ثبت جهانی رسید.
ایشان افزود: این ثبت جهانی، جایگاهی بینظیر برای گناباد در سطح جهانی رقم زد و توجه پژوهشگران و گردشگران را به خود جلب کرد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری شهرستان گناباد، ادامه داد: قنات قصبه از دو رشته اصلی تشکیل شده که در مجموع بیش از ۳۳ کیلومتر طول دارند. این رشتهها در اعماق مختلف زمین، با دقتی مثالزدنی و بر اساس محاسبات هندسی و شیب طبیعی زمین حفر شدهاند تا آب به صورت مداوم از لایههای زیرزمینی به سطح زمین هدایت شود.
قنات قصبه تنها یک منبع آب نیست
ایشان تصریح کرد: مادرچاه اصلی این قنات در شمال شهر گناباد، در منطقهای به نام مند قرار دارد و با بیش از ۳۳۰ متر عمق، عمیقترین مادرچاه قنات در جهان است. این قنات دارای صدها میله عمودی(چاههای دسترسی) است که وظیفه تهویه هوا، تخلیه خاک و تأمین دسترسی برای تعمیر و نگهداری را برعهده دارند.
محمودی قوژدی در خصوص ویژگیهای حفاظتی و گردشگری قنات گفت: با توجه به وسعت بالای قنات و ساختار گسترده کانالها، حریم حفاظتی این اثر جهانی حدود ۳۱۰ کیلومترمربع تعیین شده است. به منظور توسعه گردشگری پایدار در منطقه، محدودهای به وسعت ۲۰۰ هکتار در اطراف دهانه قنات و مسیرهای دسترسی آن برای ایجاد زیرساختهای گردشگری در نظر گرفته شده است.
ایشان بیان کرد: این محدوده، شامل راههای دسترسی، مسیر بازدید گردشگران، اقامتگاههای بومگردی، موزه آب و مرکز آموزش قناتشناسی خواهد بود تا بازدیدکنندگان بتوانند با مفاهیم علمی و فرهنگی نظام قنات آشنا شوند.
محمودی قوژدی، اظهار کرد: قنات قصبه تنها یک منبع آب نیست، بلکه به عنوان یک میراث زنده فرهنگی و آموزشی، فرصت بینظیری برای توسعه گردشگری پایدار در گناباد محسوب میشود. پروژههای گردشگری این قنات در مقطع کنونی در همان محدوده ۲۰۰ هکتاری متمرکز شدهاند تا ضمن رعایت ملاحظات حفاظتی، تعامل سازنده میان گردشگری و حفاظت از بنا ایجاد شود.
ایشان افزود: هدف ما این است که بازدید از قنات، صرفاً تماشای یک سازه تاریخی نباشد، بلکه تجربهای آموزشی و فرهنگی برای درک درخشش اندیشه ایرانی در حوزه آب و تمدن باشد. ما در حال طراحی مسیرهای بازدید، تابلوهای معرفی و تورهای ویژه برای دانشجویان، پژوهشگران و گردشگران خارجی هستیم.
رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری شهرستان گناباد، خاطرنشان کرد: با اجرای این خدمات، قنات قصبه به مرکزی فعال برای گردشگری علمی، فرهنگی و آبی تبدیل خواهد شد. در همین راستا، مرمت دهانههای قنات، ایجاد نورپردازی ملایم در بخشهایی از مسیر زیرزمینی برای بازدید ایمن و ایجاد پایگاه پژوهشی دائمی نیز در دستور کار اداره میراث فرهنگی قرار دارد.
نقش قنات در حیات شهری و کشاورزی گناباد
ایشان با بیان اینکه قنات قصبه، قرنهاست که شریان حیاتی گناباد به شمار میآید، گفت: در طول تاریخ، این قنات عامل شکلگیری و استمرار سکونت در این منطقه بوده و نظام اجتماعی و اقتصادی شهر حول محور آن شکل گرفته است. بسیاری از باغها و زمینهای تاریخی گناباد همچنان از آب این قنات سیراب میشوند.
محمودی قوژدی اظهار کرد: در گذشته، تقسیم آب قنات بر اساس نظام دقیق سنتی موسوم به میرآبی انجام میشد. هر خانوار یا مزرعه، سهمی مشخص از آب داشت که بر حسب شبانهروز تنظیم میشد. این نظم دقیق، نشان دهنده وجود مدیریت جمعی و مردمی آب در ایران باستان است که قرنها پیش از شکلگیری مفاهیم مدرن مدیریت منابع، در این سرزمین نهادینه شده بود.
ایشان در ادامه با اشاره به ضرورت حفاظت از این اثر جهانی گفت: حفاظت از قنات قصبه باید فراتر از مرمت فیزیکی باشد؛ ما نیازمند برنامهای جامع برای مدیریت پایدار آب، آموزش جوامع محلی و توسعه گردشگری مسئولانه هستیم. در این مسیر، همکاری بین سازمان میراث فرهنگی، شهرداری گناباد، جوامع روستایی و دانشگاهها حیاتی است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری شهرستان گناباد، همچنین از اجرای طرحهای پژوهشی مشترک با دانشگاهها و مراکز علمی بینالمللی خبر داد تا مطالعات زمینشناسی، هیدرولوژی و فرهنگی این قنات مستندسازی و به زبانهای مختلف ترجمه شود.
محمودی قوژدی، گفت: حفاظت از این میراث صرفاً حفاظت از یک قنات نیست؛ بلکه پاسداشت بخشی از هویت و اندیشه ایرانی است. آینده قنات قصبه، اگر با رویکردی علمی، مشارکتی و فرهنگی مدیریت شود، میتواند به نقطه تلاقی میان تاریخ، گردشگری و توسعه پایدار در شرق ایران بدل گردد.
صبح امروز احمد میدری در بازدیدی، با همراهی معاون سیاسی استانداری خراسان رضوی، فرماندار گناباد، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان و نماینده گناباد و بجستان در مجلس، از قنات قصبه گناباد دیدن کردند.