مجید کریمی کارگردان مستند «در سپهر ایران» که در بخش مستند چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد در گفتگو با خبرنگار مهر درباره موضوع این اثر توضیح داد: مستند «در سپهر ایران» نتیجه حدود ۶ سال پژوهش و فیلمبرداری است که به «رد پای نور در معماری دوران مختلف ایران» از دوره آریاییها تا امروز میپردازد. ما به ۹۶ لوکیشن در ۱۷ استان و ۲۶ شهر و منطقه سفر کردیم. ایده اصلی این اثر از پژوهشی دانشگاهی درباره نور در معماری تاریخ ایران شکل گرفت. ابتدا قصد داشتیم تا یک سریال بسازیم اما در نهایت به یک فیلم سینمایی مستند تبدیل شد.
کشف کاربرد کعبه زرتشت
ایشان با اشاره به جایگاه نور در اندیشه ایرانی بیان کرد: محور این مستند «اندیشه نور» در باور ایرانیان است؛ از نمود آسمانی آن یعنی خورشید تا نمود زمینیاش یعنی آتش. این اندیشه از معابد مهرپرستی با سوراخ هورنو در سقفش برای تأمین نور آغاز میشود، در کاخهای هخامنشی مانند تخت جمشید با دریچههای مربعی ادامه مییابد، در دوره اسلامی در گنبد مسجد شیخ لطفالله با پنجرههای ۲ لایه برای تابش یکنواخت نور متجلی میشود و تا امروز در معماری ما جاری است. ما نشان دادیم که چگونه عناصر معماری مانند چهارطاقی و چلیپا از دوران باستان به مساجد و کلیساهای دوره اسلامی انتقال یافته و حتی مضامین نورانی آیات قرآن بر در و دیوار مساجد، ادامه همان اندیشه کهن است.
این کارگردان درباره یافتههای این مستند عنوان کرد: ما در طول ساخت این مستند به ۲ نکته کلیدی رسیدیم. نخست، همزیستی مسالمتآمیز ادیان مختلف در طول تاریخ ایران است. نمونه عینی آن خیابان سیتیر تهران است که در آن بناهای مقدس چند دین مختلف در کنار هم قرار دارند و دوم، رسیدن به یک فرضیه جدید درباره بنای مرموز «کعبه زرتشت» در نقشرستم است.
ایشان افزود: برخلاف نظریات رایج که این بنا را محل نگهداری اوستا، آتشکده یا تقویم میدانند، ما با استناد به شواهدی مانند سکههای شاهزادگان پارس، موقعیت قرارگیری بنا در مقابل آرامگاه داریوش بزرگ و ساختار کاملاً بسته و فاقد تهویه آن، به این نتیجه رسیدیم که این بنا احتمالاً محل خاموش کردن «آتش شاه» پس از درگذشت ایشان بوده است. بر اساس این فرضیه، پارهای از آتش شاه درگذشته در این اتاقک سنگی مهر و موم میشد تا خاموش شود و همزمان، آتش جدید شاه تازهبهتختنشسته بر فراز بنا افروخته میشد. این فرضیه را با حکمتالله ملاصالحی استاد برجسته باستانشناسی، در میان گذاشتیم و امیدواریم موجب کاوشهای علمی دقیقتری توسط مراجع ذیصلاح شود.
داوران باید خودشان مستندهای بسیاری ساخته باشند
کریمی با اشاره به جایگاه آب در اندیشه ایرانی اظهار کرد: در کنار نور و آتش، آب نیز همواره عنصری مقدس برای ایرانیان بوده است، به ویژه آن که ایران در سرزمینی خشک واقع شده است. ما این را در معابد آناهیتا ایزدبانایشان آب در معبد بیشاپور نشان دادهایم، جایی که حوضهای روباز، انعکاس آسمان را در آب نمایش میدادند و ارتباط نمادین «فرش و عرش» را برقرار میکردند. این اندیشه تا دوران اسلامی در قالب حوضهای مرکزی حیاط مساجد تداوم یافته است. در بسیاری از آتشکدهها، مانند آتشکده یزد یا اردشیر در فیروزآباد، همواره آب در کنار آتش حضور داشته که نشاندهنده پیوند این ۲ عنصر مقدس است.
کارگردان مستند «در سپهر ایران» با اشاره به جشنواره امسال فیلم فجر گفت: به جشنواره فجر برای دیده شدن آثار مستند امیدوارم. معتقدم داوری آثار تخصصی مانند مستندهای بلند باید به دست متخصصان و مستندسازان باتجربهای باشد که خود آثار زیادی ساختهاند. این پروژه تلاشی برای بازشناسی فرهنگ، تمدن و باورهای فلات ایران در ابعاد باستانشناسی، معماری و اسطورهشناسی است. ما میخواستیم تا نشان دهیم چگونه ایزدان طبیعی مانند آب، باد، خاک و آتش و به ویژه نور، در طول هزارهها در کالبد معماری این سرزمین تداوم یافته و هویت ما را شکل داده است. امیدوارم این فیلم پنجرهای به سایشان درکی عمیقتر از خرد نیاکانمان بگشاید.