خبرگزاری مهر: انتشار مقالات علمی، یکی از پیشرانهای اصلی توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در هر کشوری است؛ اما این تولید علم بدون دسترسی پایدار و قانونی به منابع علمی معتبر جهانی عملاً امکانپذیر نیست. تجربه چند دهه آموزش عالی در ایران نیز نشان میدهد که میان میزان دسترسی دانشگاهها به پایگاههای علمی بینالمللی و رشد تولیدات علمی کشور، همبستگی مستقیمی وجود داشته است.
از اواخر دهه ۱۳۶۰، همزمان با حرکت دانشگاههای ایران از الگایشان آموزشی (نسل اول) به دانشگاههای پژوهشی (نسل دوم) و سپس دانشگاههای کارآفرین در دهه ۱۴۰۰، دسترسی به منابع علمی همواره یکی از زیرساختهای کلیدی این گذار بوده است.
در همین راستا، «شورای تأمین منابع علمی» از سال ۱۳۷۹ با ابلاغ معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فعالیت رسمی خود را آغاز کرد.
این شورا که از سال ۱۳۹۲ با عنوان «شورای تأمین منابع علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری» فعالیت میکند، مسئولیت تأمین منابع علمی دانشگاهها را با تأکید بر رعایت مالکیت معنوی، حقوق مؤلف و ناشر (کپیرایت) بر عهده داشته است. ریاست این شورا بر عهده رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) است.
با این حال، جهشهای ارزی مکرر و محدودیتهای شدید بودجهای باعث شد از سال ۲۰۲۱ دسترسی قانونی دانشگاههای کشور به بسیاری از پایگاههای علمی بینالمللی بهشدت کاهش یابد و در مقاطعی حتی بهطور کامل متوقف شود. این وضعیت تا سال ۲۰۲۳ ادامه داشت؛ زمانی که با پیگیریهای مستمر رئیس شورای تأمین منابع علمی در سازمان برنامه و بودجه و بانک مرکزی، مسیر تأمین منابع دوباره فعال شد و دسترسی دانشگاهها به پایگاههای علمی بینالمللی از سر گرفته شد.
بر اساس اعلام شورای تأمین منابع علمی، مهمترین اقدامات انجامشده در این دوره شامل تسویه بخش عمده بدهیهای معوق دانشگاهها که عمدتاً در پی نوسانات ارزی سال ۱۳۹۰ انباشته شده بود و آغاز دوره جدید همکاری با ناشران بینالمللی برای سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ است؛ همکاری که بر حفظ حقوق ناشر و مؤلف استوار است.
در این چارچوب، اشتراک پایگاههای پرکاربرد علمی و علمسنجی از جمله ScienceDirect و Scopus دوباره برقرار شده و دسترسی دانشگاهها به پایگاههای مبتنی بر هوش مصنوعی مانند Scopus AI، Zendy AI (ZAIA) و Scinito AI نیز فراهم شده است. همچنین امکان تأمین «هزینه پردازش مقاله» (APC) برای انتشار مقالات پژوهشگران، استادان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی نزد یکی از ناشران بینالمللی فراهم شده است.
به گفته مسئولان این شورا، حتی در شرایط بحرانی کشور، از جمله در جریان جنگ ۱۲روزه و رویدادهای پس از آن، تلاش شده است با رایزنی و فشار بر ناشران خارجی، دسترسی دانشگاهها به منابع علمی حفظ شود.
در کنار تأمین دسترسی، شورای تأمین منابع علمی طی یک سال گذشته مجموعهای از کارگاههای آموزشی را برای ارتقای مهارت استفاده از این پایگاهها برگزار کرده است؛ از جمله کارگاههای آموزش کار با پایگاه ScienceDirect، پایگاه تحلیل استنادی Scopus، ابزارهای هوش مصنوعی مرتبط با این پایگاهها، و نیز کارگاههای تخصصی استفاده از Zendy، ZAIA و Scinito AI. بخشی از این کارگاهها به موضوعاتی مانند پیمایش چشمانداز تحقیقاتی جهانی و دسترسی به متن کامل مقالات اختصاص داشته است.
ویدئوهای آموزشی تمامی این کارگاهها از طریق وبگاه ایرانداک و در صفحه شورای تأمین منابع علمی به نشانی irandoc.ac.ir/CSRA در دسترس عموم علاقهمندان قرار دارد.
به گزارش مهر، فراهم کردن دسترسی دانشگاهها به پایگاههای علمی بینالمللی یکی از اقدامات پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران است که در روز پنجم دهه فجر معرفی شده است. در هر یک از روزهای دهه فجر یکی از فعالیتها و دستاوردهای این پژوهشگاه معرفی میشود.