به گزارش ایسنا، سعدالله شکری، دانشجایشان دکتری علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی تهران شرق در تحقیقات رساله خود که با راهنمایی دکتر ناهید کردی و مشاوره دکتر امراله امانی کلاریجانی انجام شده، موفق به ارائه یک الگایشان جامع و بومیسازیشده مبتنی بر رسانه برای ارتقای سواد سلامت جامعه بهمنظور کاهش هزینههای درمانی شد.
با افزایش فزاینده هزینههای خدمات درمانی و ضرورت ارتقای مشارکت آگاهانه بیماران در نظام سلامت، توجه به مفهوم «سواد سلامت» بهعنوان یکی از پیشنیازهای بهبود رفتارهای پیشگیرانه و مدیریت مؤثر سلامت فردی بیش از پیش اهمیت یافته است.
در این میان، رسانهها ـ به ویژه رسانههای اجتماعی و بسترهای ارتباطی دیجیتال ـ بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای انتقال، بازتولید و هدایت اطلاعات سلامت، نقش یک میانجی کلیدی در ارتقای سواد سلامت ایفا میکنند.
شکری با بیان این که این رساله در چند سطح دارای نوآوری نظری، روشی و کاربردی است، خاطرنشان کرد: برخلاف پژوهشهای پیشین که سواد سلامت را عمدتاً در چارچوب عوامل فردی، آموزشی یا ساختارهای ارائه خدمات درمانی بررسی کردهاند، این پژوهش، سواد سلامت را در پیوند با الگایشان رسانهای و اثرات چندلایه رسانههای اجتماعی، عوامل فرهنگی–اجتماعی، کیفیت ارتباطات سلامت و خدمات بیمهای تحلیل کرده است.
ایشان ادامه داد: نوآوری اصلی در این است که یک مدل جامع و یکپارچه رسانهمحور برای ارتقای سواد سلامت با هدف کاهش هزینههای درمان ارائه میشود؛ مدلی که در ادبیات داخلی و حتی بینالمللی مشابه مستقیم ندارد و مبتنی بر ترکیب عوامل ارتباطی، اقتصادی، فرهنگی و ساختاری است.
ایشان افزود: پژوهش از رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی – کمی) بهره برده و از تحلیل مضمون برای استخراج ابعاد و سپس از مدلسازی معادلات ساختاری (PLS-SEM) برای آزمون تجربی مدل استفاده کرده است. این نوع ترکیب ساختیافته تحلیل کیفی با مدلسازی کمی در حوزه سواد سلامت و رسانه، کمتر مورد استفاده قرار گرفته و اعتبار تجربی مدل پیشنهادی را افزایش میدهد. از طرف دیگر، پژوهش با پیوند دادن سواد سلامت و کاهش هزینههای درمانی یک گشودگی مهم در ادبیات ایجاد کرده است؛ زیرا اغلب مطالعات به پیامدهای رفتاری یا آگاهی سلامت پرداختهاند و ابعاد اقتصادی و صرفهجویی هزینهها را بررسی نکردهاند؛ بنابراین پژوهش حاضر علاوه بر ارائه یک مدل نظری جدید، الگایشان عملیاتی و سیاستمحور برای نظام سلامت ایران نیز ارائه میدهد که قابلیت اجرا و بهرهبرداری در برنامههای ملی ارتقای سلامت دارد.
دکتر شکری در این مطالعه که به روش آمیخته اکتشافی (کیفی–کمی) انجام شده در بخش کیفی مصاحبههایی نیمه ساختاریافته را با هفت نفر از متخصصان دانشگاهی و کارشناسان باسابقه در حوزه سلامت انجام داده است.
تحلیل دادهها با رویکرد تحلیل مضمون و از طریق کدگذاری محوری و گزینشی به شناسایی ۱۰ بُعد اساسی شکلدهنده الگایشان مفهومی ارتقای سواد سلامت رسانهمحور انجامیده که شامل رسانههای اجتماعی، دانش بیماران، شایستگی خبرنگاران سلامت، هزینههای درمانی، عوامل اقتصادی، مشارکت و ارزیابی بیماران خدمات بیمهای، کیفیت و تخصص پزشکان، ارتباط اینترنتمحور و عوامل اجتماعی-فرهنگی است.
براساس این یافتهها، پرسشنامهای طراحی و در میان ۳۸۲ نفر از بیماران در بیمارستانهای استان تهران توزیع شد.
حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران تعیین شد و روایی محتوایی پرسشنامه از سایشان متخصصان تأیید شد و پایایی آن با آلفای کرونباخ ۰.۹۵۷ مورد پذیرش قرار گرفت.
دادههای کمی با نرمافزار SPSS و مدلسازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) تحلیل شد. نتایج بخش کمی نشان داد که رسانههای اجتماعی، قویترین اثر را بر ارتقای سواد سلامت دارند (۰.۲۱۱) و پس از آن عوامل اجتماعی–فرهنگی (۰.۲۰۱) و خدمات بیمهای (۰.۱۹۷) بیشترین سهم را در تبیین تغییرات سواد سلامت ایفا میکنند.
سایر ابعاد شامل وضعیت اقتصادی، ارتباطات اینترنتی، دانش بیماران، هزینه خدمات درمانی، مهارت خبرنگاران و کیفیت پزشکان نیز اثرگذاری معنادار داشتند و تمامی فرضیهها تأیید شدند.
دکتر شکری در تحلیل یافتههای این تحقیق که موئد نقش ویژه رسانههای اجتماعی در ارتقاء سواد سلامت جامعه است، اظهار کرد: این پژوهش نشان داد که تأثیر رسانههای اجتماعی بر سواد سلامت، ارتباط مستقیمی با افزایش آگاهی بیماران، آموزش خبرنگاران، بهبود دسترسی به خدمات بیمهای، هزینههای درمان و عوامل اجتماعی-فرهنگی دارد و میتواند به عنوان یکی از ابزارهای مؤثر در ارتقاء سلامت جامعه و کاهش مشکلات بهداشتی در سطح گسترده باشد.
پژوهشهای پیشین بر لزوم توجه انتقادی به سواد سلامت رسانهای تأکید داشتهاند و یافتههای این تحقیق نیز ضرورت آموزش خبرنگاران و تولید محتوای دقیق و قابل اعتماد برای ارتقاء سواد سلامت را نشان میدهد.
ایشان تصریح کرد: نتایج پژوهش این رساله نشان میدهد که رسانهها میتوانند به عنوان یک منبع جایگزین برای ارائه آموزشهای سلامت در جوامعی که با مشکلات مالی مواجه هستند یا هزینههای درمانی آنها بالا است، بهویژه در کشورهای در حال توسعه، مفید واقع شوند. بهویژه در شرایطی که هزینههای درمانی بالا است یا دسترسی به خدمات پزشکی محدود است، رسانهها میتوانند نقش قابل توجهی در ارتقاء سواد سلامت ایفا کنند. با توجه به این که در کشورهای در حال توسعه، رسانههای نوین بهطور فزایندهای به منابع اصلی اطلاعات سلامت تبدیل شدهاند، تقویت و توسعه این رسانهها میتواند به شکل چشمگیری در بهبود سواد سلامت جامعه مؤثر واقع شود.
شکری خاطرنشان کرد: براساس مطالعهای خارجی که در سال ۲۰۲۳ انجام شده، عواملی نظیر جنسیت، سن، سواد عمومی و وضعیت اجتماعی-اقتصادی به عنوان تعیینکنندههای سطح سواد سلامت الکترونیک مطرح هستند. این عوامل همچنین تأثیر زیادی بر ارتقاء رفتارهای سلامت، رفاه روانی و استفاده مؤثر از خدمات درمانی دارند. در پژوهش حاضر نیز تأثیر متغیرهای اجتماعی-فرهنگی و آگاهی بیماران بر ارتقاء سواد سلامت بهطور معناداری نشان داده شده است. این همراستایی بین یافتههای داخلی و خارجی بر اهمیت توجه به جنبههای اجتماعی-فرهنگی در ارتقاء سواد سلامت تأکید دارد.
این پژوهشگر علوم ارتباطات تصریح کرد: تحلیلهای انجامشده در این پژوهش نشاندهنده تأثیر معنادار رسانههای اجتماعی، اینترنت و آموزش خبرنگاران بر ارتقاء سواد سلامت جامعه است. در مجموع، یافتههای این پژوهش بر اهمیت ارتقاء سواد سلامت از طریق رسانهها و استفاده بهینه از منابع اطلاعاتی تأکید دارند. این نتایج بهویژه برای کشورهایی که با چالشهای اقتصادی و محدودیتهای دسترسی به خدمات درمانی مواجه هستند، میتواند راهگشا باشد. همچنین، این پژوهش بر لزوم توجه به کیفیت محتوای سلامت در رسانهها و نقش آموزش خبرنگاران در ارتقاء این کیفیت تأکید دارد.
ایشان در ادامه با توجه به یافتههای کیفی این رساله بر ضرورت تدوین سند ملی سواد سلامت رسانهای از سایشان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و رسانهها تاکید کرد. سندی که در ان نقش هر یک از ابعاد دهگانه الگو (به ویژه رسانههای اجتماعی، عوامل فرهنگی و آموزش خبرنگاران) به طور شفاف تبیین و راهبردهای کلان برای هر یک تعریف شود.
ایجاد «اتاق فکر سلامت دیجیتال» برای رصد مستمر محتوای سلامت در فضای مجازی، شناسایی اخبار جعلی و تولید محتوای استاندارد و یکپارچه، راهاندازی فضای ملی و یکپارچه اطلاعات سلامت در قالب یک پایگاه اینترنتی و اپلیکیشن تحت نظارت وزارت بهداشت برای ارائه اطلاعات دقیق، بهروز و بومیشده درباره بیماریها، پیشگیری، داروها و مراکز درمانی به مردم به عنوان منبعی معتبر برای تمامی رسانهها و شهروندان و بومیسازی پیامهای سلامت از دیگر پیشنهادهای شکری در راستای ارتقاء سواد سلامت جامعه بود.